Informator Turystyczny

Trasa 4

Sokołów Podlaski - Rogów (6 km)- Rezerwat „Śnieżyczki"- (8 km) –Repki (10 km) – Molomotki (13,5 km) – Ignacpol (16 km) - Skrzeszew (18,5 km) - Liszki (21,5 km) - Ostrowiec (23 km) - Sawice (25,5 km) - Wyrozęby Podawce (29 km) - Skwierczyn (30,5 km) - Ostrówek (32,5 km) - Smuniew (34 km) - Kożuchówek (38 km) - Włodki (40 km) - Zawady (41 km) - Skorupki (42,5 km) - Remiszew (44,5 km) - Bachorza (47,5 km) - Sokołów Podlaski (51,5 km).

SOKOŁÓW PODLASKI
(patrz trasa 2)

ROGÓW

Przy skrzyżowaniu dróg w północno-zachodniej części wsi stoją obok siebie dwa drewniane krzyże: łaciński oraz „karawaka", tj. krzyż epidemiczny o podwójnych ramionach, broniący mieszkańców wsi od zarazy.

W centrum wsi zlokalizowany jest zespól kościoła parafialnego . Kościół parafialny p.w. św. Anny zbudowany jako dawna cerkiew grecko-katolicka, posiada charakterystyczne cechy budownictwa cerkiewnego. Został wzniesiony w 1815 r. kosztem Ada¬ma Szydłowskiego, starosty mielnickiego. Parafia erygowana 1546 r. staraniem Anny z Druckich- Lubeckich Syrpuć - Ościkowej. Prawo¬sławna od 1875 r., rzymsko - katolicka od 1918 r. Kościół drewniany konstrukcji zrębowej, oszalowany. Korpus nawy prostokątny, rozdzie¬lony dwiema parami słupów, prezbiterium węższe zamknięte prosto, z kruchtą i zakrystią po bokach, nad którymi loże. Od południa chór muzyczny na dwóch słupach. Sklepienie nawy głównej pozorne o łu¬ku odcinkowym, przy prezbiterium przechodzące w pozorną kopułę ośmiopołaciową, z ośmioboczną przeszkloną latarnią. Nawy boczne kryte stropem. Dach dwuspadowy, kryty blachą. Latarnia zwieńczona hełmem ostrosłupowym.

W zachodnim narożniku cmentarza przykościelnego znajduje się dzwonnica, wzniesiona ok. 1815 r. Drewniana, konstrukcji słupo¬wej, oszalowana. Czworoboczna, w górnej kondygnacji przeźrocza w ozdobnie wyciętych obramieniach. Dach namiotowy, kryty blachą, z krzyżem żelaznym w zwieńczeniu. W skład zespołu ponadto wcho¬dzi dawna popówka, wymurowana z cegły ok. 1890 r., przeznaczona na szkołę w 1920 r. oraz drewniana plebania wybudowana w 1920 r. Na osi kościoła usytuowana jest kapliczka z figurą Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej .

Od kościoła wiedzie w kierunku zespołu dworskiego aleja wysadzana wspaniałymi okazami lip drobnolistnych, kasztanowców białych i jesionów wyniosłych. Niegdyś majątek posiadał gruntów ornych i ogrodów 342 morgi, łąk 43 morgi, pastwisk 2 morgi, lasów 256 morgów, nieużytków 8 morgów. Budynków murowanych było 2, drewnianych 7. W trzech stawach założonych na maleńkiej rzeczce, przepływającej przez folwarczne grunty hodowano karpie.

Zespół dworski w położony jest na terenie lekko opadającym w stronę lokalnego strumienia płynącego w kierunku północno-zachodnim. Dziedziniec folwarczny zlokalizowany jest we wschodnim narożniku zespołu, natomiast dwór w nieznacznym oddaleniu w kie¬runku północno-zachodnim. Dwór wzniesiony jest z cegły palonej, nieotynkowany. Założony na planie prostokąta, jednokondygnacyjny, nakryty dachem dwuspadowym.

Do niebywale okazałych obiektów w zespole, należy stodoła murowana z cegły, ze szczytem dekorowanym podwójnym pasem gzymsów kroksztynowych, nad którymi fryz w postaci rzędu rom¬bów. Obok stodoły ustawiony jest spichlerz ze ścianami szczytowymi i narożnikami wymurowanymi z cegły natomiast ścianami dłuższymi wykonanymi z drewna z zastosowaniem konstrukcji sumikowołątkowej. Zespół dworski łączy ze wsią aleja wysadzana lipami, kaszta¬nowcami jesionami. Znaczna ilość drzew zachowała się wokół dworu w luźnych skupinach. Jednym z zachowanych elementów kompozycji parkowej jest układ stawów w zach. części zespołu dworskiego.

REZERWAT „ŚNIEŻYCZKI"

Pomiędzy pierwszą przecznicą leśną odległą o 230 m od po¬czątku lasu od strony północno-zachodniej, a kolejną usytuowaną 430m dalej, po lewej (pn.) stronie w odległości 400 m od drogi do Repek, rozpościera się w kierunku północno-wschodnim rezerwat florystyczny „Śnieżyczki", stanowiący wielką osobliwość przyrod¬niczą . Rezerwat florystyczny „Śnieżyczki" o powierzchni 25 ha, obejmuje teren łanowego występowania ginącego gatunku chronionego - śnieżyczki przebiśnieg. Jest ona niewielką rośliną cebulkową o dwóch liściach odziomkowych i białych kwiatach. Kwitnie bardzo wcześnie (luty - kwiecień), a jej kwiaty często przebijają się przez leżący jeszcze śnieg. Innymi rzadkimi gatunkami rezerwatu są: turzyca leśna, jaskier kaszubski i czartwa drobna. Śnieżyczka prze¬biśnieg należy do roślin, których centrum występowania znajduje się w Karpatach oraz na południu Polski. Im dalej na północ, tym rzadziej występuje. Dlatego też tak bogate stanowisko w gminie Repki jest dużą ciekawostką florystyczną.

REPKI

W północno-zachodniej części wsi, na granicy dawnego zało¬żenia dworsko-parkowego, stoi murowana kapliczka z 1844r.,upa-miętniająca przedwczesną śmierć syna Tadeusza Dori Dernałowicza .

Istniał tu dwór, zbudowany na przełomie XVIII i XIX wieku dla Kuczyńskich lub Szydłowskich i rozbudowany ok. połowy XIX wieku według projektu arch. Franciszka Jaszczołda dla Doria Dernałowiczów. Z dawnego założenia pozostał parku rządzony w 1 połowie XIX w. oraz większa część zabudowań folwarcznych. Żona Tadeusza Dori Dernałowicza, Ewa Szydłowska herbu Lubicz, córka Adama z Patrykoz, starosty mielnickiego i Wiktorii z Kuczyńskich, spokrewniona z rodziną Grabowskich, wniosła dobra Repki w posagu, a zmarła ok. 1839 r. W 1862 r. po śmierci Tadeusza Dori Dernałowicza, Rep¬ki przeszły na Ewę Dernałowicz, która wyszła za mąż w 1863 r. za Seweryna Dorię Dernałowicza, zmarłego w 1924 r. i pochowanego w Wyrozębach. Po jego śmierci Repki odziedziczył jego syn Stani¬sław. Stanisław Doria Dernałowicz zawarł związek małżeński z Marią Doria Dernałowicz z Rochinia, zm. w 1965 r. i pochowaną w Wyrozę¬bach. Z małżeństwa tego urodziło się dwóch synów Tadeusz i Jerzy. Tadeusz, ożeniony z Anną, księżną Lubomirską, zm. w 1959 r. w Krakowie i pochowany w Wyrozębach. Później właścicielem Repek była córka Tadeusza, Jolanta. Jerzy Doria Dernałowicz poległ we Francji w 1940 r. w bitwie pod Lagarde i został pochowany w Wyrozębach. W historii rodziny, na podkreślenie zasługuje fakt chowania zmar¬łych na rodzinnej ziemi. Członkowie rodu, choć zmarli w różnych częściach kraju czy nawet Europy, znajdowali miejsce wiecznego spoczynku na swojej ziemi.

Park w Repkach założony został na wieloboku zbliżonym do prostokąta. Łączył w swej kompozycji układ regularny ze swobod¬nym. Posiadał aleję główną wiodącą do dworu oraz kilka innych alejek bocznych prowadzących w różnych kierunkach . Do ważnych elementów kompozycyjnych parku należą stawy w pół¬nocnej części założenia. Na terenie parku rosną interesujące okazy drzew, których wiek można określić na ponad 150 lat. Występuj ą takie gatunki drzew, jak: dąb szypułkowy, jesion wyniosły, klon zwyczajny i jawor, wiąz szypułkowy, lipa drobnolistna i szerokolistna, kasztano¬wiec, brzoza, a z drzew iglastych: modrzew, sosna zwyczajna, sosna wejmutka, świerk. Oprócz alei jesionowej, kilkadziesiąt innych drzew zostało uznanych za pomniki przyrody, m.in. modrzewie, sosny po¬spolite, lipy drobnolistne, jesiony wyniosłe, dąb szypułkowy, świerk pospolity.

Tuż za Repkami w kierunku Skrzeszewa znajduje się skrzyżo¬wanie z drogą prowadzącą do odległych o 2 km Szkopów. Licznie zachowały się tu drewniane zabudowania zagrodowe konstrukcji zrębowej, zdobione ornamentami geometrycznymi i roślinnymi, przykryte dachami dwuspadowymi i naczółkowymi. W południo¬wej części wsi odkryto osadę z okresu wpływów rzymskich oraz ślady osadnictwa średniowiecznego. W północno-wschodniej cz꬜ci wsi usytuowany jest kościół parafialny o zupełnie niespotykanej bryle . Dawniej cerkiew grecko-katolicka, obecnie kościół parafialny p.w. Trójcy Świętej. Pierwotna cerkiew erygowana 1644 r., staraniem Mieczysława Mleczko, starosty łosickiego. Obecny kościół wystawiony w 1818 r. kosztem Antoniego Ciołkowskiego. Od 1875 r. cerkiew prawosławna. Parafia rzym.- kat. od 1921 r.

Kościół reprezentuje styl klasycystyczny. Zwrócony prezbi¬terium na pn. - zach., murowany z cegły, otynkowany. Wzniesiony na planie owalnym. Prezbiterium wydzielone we wnętrzu, po jego bokach zakrystie na planie zbliżonym do trójkąta, nad którymi loże otwarte ku prezbiterium prostokątnymi oknami zamkniętymi odcin¬kowo. Nawa rozdzielona parą opilastrowanych filarów, części boczne otwarte do nawy dwiema parami półkoliście zamkniętych arkad. Od południa chór muzyczny murowany, wsparty na dwóch filarach z faliście wygiętą linią parapetu. Pod chórem wydzielona oszalowa¬na kruchta. Strop płaski na profilowanym gzymsie. Zewnątrz ściany rozczłonkowane uproszczonymi pilastrami, okna półkoliste. Gzyms podokapowy profilowany. Od wsch. i pd. wejścia prostokątne ujęte kanelowanymi pilastrami oraz zwieńczone trójkątnymi szczycikami. Dach namiotowy kryty blachą. Wieżyczka na sygnaturkę, zwieńczona hełmem ostrosłupowym.

Obok kościoła usytuowana jest dzwonnica, wzniesiona po 1880 r. Wybudowana z cegły oraz kamieni polnych. Założona na planie kwadratu, jednoprzestrzenna z otworami zakończonymi odcinkowo. Nakryta dachem namiotowym o połaciach z blachy, zwieńczona krzyżem żelaznym.

Na wschodnim skraju miejscowości położony jest zespól dwor¬ski. Powstał około połowy XIX w. Usytuowany na niewielkim zboczu wzniesienia opadającego w kierunku północno-zachodnim. Zespół połączony jest ze wsią aleją wysadzaną klonami. Dwór został wzniesiony z drewna przy zastosowaniu konstrukcji wieńcowej i oszalowa¬ny . Założony na planie prostokąta, dwutraktowy, nakryty dachem dwuspadowym z naczółkami. Usytuowany w pobliżu dworu czworak, należy do obiektów unikatowych, ze względu na zastoso¬wany budulec. Jego ściany wymurowane z dużych łupanych kamieni polnych, przypominają raczej budynek gospodarczy niż mieszkal¬ny. W parku otaczającym dwór zachowało się wiele starodrzewia, w którym dominują: kasztanowce, klony, jesiony, olsze czarne i lipy. W całość założenia interesująco zostały wkomponowane cztery stawy o malowniczym kaskadowym układzie.

MOŁOMOTKI

Przy drodze prowadzącej z Sokołowa Podlaskiego do Drohiczy¬na położony jest zespół dworsko - parkowy. Około 1850 roku majątek należał do Kobylińskich herbu „Pobóg". W latach 20 - tych XIX wieku, Kobylińscy byli właścicielami Sokołowa oraz majątków: Przeździatki, Ząbkowai Bachorzy. Murowany dwór wybudowano około 1870 roku. Ostatnim właścicielem majątku był Wacław Lipiński. Majątek prze¬trwał w dobrym stanie do 1944 r. tj. do czasu parcelacji, liczył wtedy 308 ha. Z istniejących wówczas murowanych budynków zespołu, zachował się do dnia dzisiejszego jedynie dwór. Murowany z cegły, wzniesiony na planie prostokąta z obszernym gankiem od frontu. Wokół dworu rozciąga się park o układzie swobodnym z czterema niewielkimi stawami.

IGNACPOL

l,5 km od drogi Sokołów Podlaski - Drohiczyn zlokalizowa¬ny jest zespół dworsko-parkowy. Pierwsza wzmianka o folwarku pochodzi z około połowy XIX w, który był własnością Marianny z Chądzyńskich Kobylińskiej. Po niej majątek odziedziczył syn Ignacy Kobyliński. W 1870 r. dobra przejęła siostrzenica Zofia z Domańskich Bogusławska, a następnie w 1873 r. Jan i Wiktoria Grzymałowie. W 1884r. dobra nabył Ludwik Struś, a od 1903 stały się własnością jego syna Stefana. On to około 1905 r. zbudował dwór, a wiatach późniejszych budynki gospodarcze. Stefan Struś był w okresie mię¬dzywojennym posłem do Sejmu Rzeczpospolitej. W domu swym posiadał telefon i radio na słuchawki. W 1946 r. majątek liczący 185 ha ziemi przeszedł na Skarb Państwa.

SKRZESZEW

Pierwsza wzmianka o Skrzeszewie pochodzi z roku 1428, kiedy to Witold, Wielki Książe Litewski nadaje Skrzeszew biskupom łuckim. Wieś należy do biskupów łuckich (Łuck - miasto na Wołyniu, obecnie Ukraina) ponad 350 lat, tj. do końca XVIII w. Parafia powsta¬ła wkrótce po roku 1428. Prawdopodobnie w tym czasie wzniesiono kościół drewniany p.w. św. Stanisława Biskupa Męczennika. W 1501 r. akt powstania parafii odnowił biskup łucki Jan Pudełko. W 1724 r. bi¬skup S. Rupniewski otrzymał od Augusta II Sasa przywilej na lokację tu miasta, które jednak nie rozwinęło się. Budowę obecnego kościoła w stylu barokowym, rozpoczęto w 1705 r. z fundacji S. Godlewskiego, stolnika marskiego, dziedzica dóbr Mordy, a ukończono w 1733 r. przez B. Ciecierskiego, stolnika drohickiego. Konsekracji kościoła dokonał biskup J. Olszański, sufragan chełmski w roku 1733. Kościół w Skrzeszewie zaliczany był do najstarszych Sanktuariów Maryjnych na Podlasiu . Po trzecim rozbiorze Polski Skrzeszew znalazł się w zaborze austriackim.

W roku 1808, dobra skrzeszewskie nabyła rodzina Obniskich od rządu austriackiego. Wieś po zniszczeniach wojen napoleońskich, zwłaszcza w roku 1813, nowy dziedzic Obniski zdołał odbudować: w szczególności odrestaurował kościół, wybudował w Skrzeszewie cukrownię, browar, gorzelnię, młyn, zajazd. W 1825 r. wieś liczyła 309 mieszkańców. Po uszkodzeniach z początku XIX w., kościół został odrestaurowany i przebudowany w 1837 r., w stylu klasycystycznym, kosztem E. Obniskiego, posła na sejm, właściciela dóbr Skrzeszew. Od 1845 r. dobra skrzeszewskie należały do Ochenkowskich, którzy po¬większyli uposażenie parafii oraz dokonali remontu kościoła w 2 poł. XIX w. Ponadto kościół był remontowany na pocz. XX w. Do dnia dzisiejszego w ścianach kościoła tkwią pociski armatnie pozostawio¬ne jako widoczne ślady minionych wojen, które nie oszczędzały także cennych obiektów sakralnych.

Kościół reprezentuje styl barokowo - klasycystyczny. Oriento¬wany. Murowany z cegły, tynkowany. Nawa prostokątna, czteroprzęsłowa, prezbiterium prostokątne, dwuprzęsłowe. Po bokach korpusu kwadratowe kaplice, pełniące rolę ramion transeptu. Pod posadzką kościoła podziemia sklepione kolebkowo. Wewnątrz kościoła ściany rozczłonkowane pilastrami toskańskimi dźwigającymi gierujące się belkowanie. Sklepienie kolebkowe z lunetami na gurtach. Kaplice i prezbiterium otwarte do nawy wysokimi półkoliście zamknięty¬mi arkadami. Od zachodu chór muzyczny z balustradą ze ślepych spłaszczonych tralek.

Zewnątrz ściany boczne rozczłonkowane uproszczonymi pilastrami. Okna prostokątne, zamknięte łukiem odcinkowym. W fasadzie wydatny portyk o czterech kolumnach jońskich, zwień¬czony trójkątnym frontonem z datą 1733 - odnoszącą się do odbu¬dowy kościoła. Przy kościele usytuowana jest murowana dzwonnica, wzniesiona ok. 1837 r. Czworoboczna, z arkadowymi przeźroczami w górnej kondygnacji ujętej na narożach pilastrami. Dach namio¬towy, kryty blachą. Dzwony fundowane przez proboszcza Michała Jakubowskiego: jeden z 1778  r., drugi z 1795 r., odlany w Warszawie przez Jana Petersilge.

Cmentarz parafialny został założony około 1853 r. Niezwykle plastycznym i eksponowanym elementem kompozycji cmentarza jest monumentalny pomnik wzniesiony na osi alei głównej, poświę¬cony mjr F. Jaworskiemu oraz poległym w czasie wojny 1920 r. . Niedaleko od pomnika w kierunku pn. - wsch., usytuowana jest kwatera żołnierzy poległych w 1920 r. Między innymi zachowała się tu inskrypcja: „ Ś+P / FELIKS MONTAK/ UR. 23.V. 1894 W WAR¬SZAWIE/ UŁAN/ POLEGŁ W OBRONIE OJCZYZNY/W SKRZESZEWIE 16.VIII.1920 R/ POKÓJ JEGO DUSZY". Na cmentarzu znajdują się też nagrobki o znacznych wartościach kulturowych, m.in.: Franciszka Bronikowskiego, zm. 1870 r.; Mikołaja Głuchowskiego, zm. 1873 r.; Anieli z Gałeckich Wasilewskiej, zm. 1874 r.; Franciszki z Kowalskich Bądzyńskiej, zm. 1875 r.; Adasia i Władzi Ochenkowskich, zm. 1879 r.; Karola Ochenkowskiego, zm. 1894 r.; rodziny Moczulskich, w tym Karny Moczulskiej, komendantki AK, zm. 1981 r.

Między cmentarzem a wsią, w pobliżu rzeczki Myśli, znajduje się kilka stanowisk archeologicznych z epoki kamienia, okresu neolitu oraz okresu wczesnego i późnego średniowiecza. Na jednym z nich odnaleziono monetę - denara Ottona II lub III.

Rzeczka Myślą o wartkim nurcie i płynąca w dość głębokim ko¬rycie była w przeszłości dogodnym miejscem do lokowania młynów wodnych. Do dnia dzisiejszego zachowało się kilka, m.in. murowany młyn w Skrzeszewie, któremu musiano zmienić napęd na elektrycz¬ny, gdyż po II wojnie światowej wykopano na pewnym odcinku nowe koryto i puszczono rzeczkę o kilkadziesiąt metrów dalej od młyna.

Przy skrzyżowaniu dróg do Drohiczyna i Jabłonnej Łąckiej (przez Gródek) usytuowany jest monumentalny pomnik upamięt¬niający poległych żołnierzy polskich w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r. . W trakcie odwrotu wojsk bolszewickich spod Warszawy w sierpniu 1920 r., znaczne ich siły skierowały się na most we Frankopolu. Wtedy jazda pod dowództwem majora Feliksa Jaworskiego uderzeniem od strony Rudników odcięła im drogę przy moście. Most został spalony a Rosjanie w panicznej ucieczce topili się w wodach Bugu. W tym natarciu zginęło setki Rosjan i około czterdziestu polskich ułanów. Ułani zostali pochowani we wspólnej mogile na miejscowym cmentarzu oraz przy kapliczce w Rudnikach, skąd później zostali ekshumowani. Dla uczczenia

poległych żołnierzy polskich miejscowe społeczeństwo wraz z 22 pułkiem ułanów wy¬stawiło pomnik w 1925 r., przy którym w okresie międzywojennym odbywały się uroczystości patriotyczne.

W odległości 500m od pomnika w kierunku wschodnim, po południowej stronie drogi do Drohiczyna, znajduje się wzniesienie nazwane „Fioletową Górką". W tym miejscu w czasie I wojny świa¬towej urządzono cmentarz wojenny. W sierpniu 1915 roku wojska rosyjskie cofały się wzdłuż drogi Sokołów Podlaski - Drohiczyn na most we Frankopolu przed nacierającymi wojskami niemieckimi. Aby sprawnie przeprowadzić przeprawę na rzece Bug, okopały się w Skrzeszewie wzdłuż rzeki Myśli - od Karskich i od Ignacpola. W czasie działań wojennych spaliły się Karskie i Skrzeszew. Kościół został ostrzelany ogniem artyleryjskim, ponieważ na wieży siedział rosyjski obserwator, który koordynował działania Rosjan. Po wejściu Niemców urządzono pogrzeb zabitych. Trzydziestu dwóch żołnierzy rosyjskich pochowano we wspólnej mogile, natomiast 28 Niemców w pojedynczych grobach. Każdy grób miał deskę u góry zaostrzoną i zakończoną daszkiem oraz wyry tym nazwiskiem i imieniem. Cmen¬tarz był ogrodzony drutem kolczastym i obsadzony dziką różą, po¬środku ustawiony był olbrzymi kamień z wyrytym napisem. Dzisiaj to miejsce jest zarośnięte krzakami a jedynymi trwałymi elementami cmentarza, są dwa kamienne słupy z metalowymi krzyżami po byłej furtce.

LISZKI

W środku wsi usytuowana jest okazała murowana kapliczka, wzniesiona przez miejscową społeczność w 20 - tą rocznicę odzyskania niepodległości . Na północnym skraju miejscowości na zbo¬czu niewielkiego wzniesienia, przy lekkim łuku drogi w lewo, usta¬wiono duży metalowy krzyż upamiętniający pochówek żołnierza polskiego poległego w 1920 r. W głębi za krzyżem stanowisko z okresu późnego średniowiecza oraz interesujące stanowisko z okresu neolitu, na którym odnaleziono trójkątny grocik, nieco dalej odkryto obozowisko z okresu schyłkowego paleolitu i pozyskano kilka fragmentów narzędzi krzemiennych

Kilkaset metrów od Liszek w kierunku zachodnim, za rzeczką Myślą położona jest miejscowość Karskie, w której zlokalizowany zo¬stał zespół dworsko-parkowy z oryginalnym drewnianym dworem zbudowanym pod koniec XVIII wieku.

Według tradycji była to pierwotnie karczma, przeniesiona w 1912 roku z Brzozowa przez Głogowskich i przebudowana grun¬townie na dwór. Jest to budynek parterowy z mieszkalnym podda¬szem. Od frontu posiada ganek o czterech kolumnach toskańskich, od ogrodu dobudowany taras i balkon w drugiej kondygnacji. Nakryty jest dachem łamanym z półszczytami i wystawkami.

W okresie międzywojennym właścicielem dworu był Seweryn Głogowski, który często organizował zjazdy towarzyskie, m.in. w alta¬nie ogrodowej występował Mieczysław Fogg. Wokół dworu rozciąga się park, w którym na uwagę zasługuje aleja świerkowa przechodzą¬ca przez całość założenia. Najstarsze drzewa to lipy rosnąca wzdłuż wschodniej granicy parku, ich wiek określić można na ponad dwie¬ście lat. Do osobliwości parku należą drzewa pomnikowe jak: klon srebrzysty, lipa srebrzysta, klon jawor odmiana purpurowa.

SAWICE

W środkowej części wsi, na wysokiej skarpie usytuowany jest kościół parafialny p.w. św. Jerzego, dawniej cerkiew grecko-katolicka . Pierwotna parafia erygowana zapewne w 1544 r. Kolejna drewniana cerkiew wzniesiona w 1738 r. z fundacji Franciszki z Jezierskich i Jana Cieciszewskiego oraz Agnieszki z Cieciszewskich i Teofila Kossakowskiego. Rozbudowana lub wystawiona na nowo w 1815r. kosztem Wiktorii z Kuczyńskich i Adama Szydłowskiego starosty mielnickiego. W latach 1875 - 1919 zamieniona na cerkiew prawosławną, od 1919 r. kościół rzymsko-katolicki. Świątynia orien¬towana, drewniana konstrukcji zrębowej wzmocnionej lisicami, oszalowana. Nawa na rzucie prostokąta, z węższym prezbiterium zamkniętym prosto, z kruchtą i zakrystią po bokach oraz lożami w górnej kondygnacji. W fasadzie szczyt o wykroju barokowym oraz portyk na dwóch murowanych kolumnach. Dach dwuspadowy kryty blachą.

W narożniku południowo - zachodnim cmentarza przykościel¬nego wybudowano około 1930 r. dzwonnicę. Wzniesiona z drewna z zastosowaniem konstrukcji słupowo - ramowej, oszalowana. Założona na planie kwadratu, jednoprzestrzenna, dwukondygnacyjna. Gór¬na kondygnacja węższa z prostymi przeźroczami, nakryta dachem namiotowym o połaciach z blachy.

W pobliskiej miejscowości Sawice Bronisze zachował się drew¬niany wiatrak przebudowany później na młyn elektryczny. Do dnia dzisiejszego na wyposażeniu młyna znajdują się sprawne urządzenia do wyrobu mąki oraz kasz.

WYROZĘBY

W środku wsi usytuowany jest kościół parafialny p.w. Św. Trójcy. Dzieje parafii katolickiej w Wyrozębach sięgają pierwszej połowy XV w, kiedy to 16 listopada 1438 r. sporządzono akt fundacji kościoła. Kolatorami świątyni byli trzej bracia Wyrozębscy: Marcin, Piotr i Paweł. W języku staropolskim potocznie o kolatorach mówiono „podawce" - stąd zapewne wywodzi się nazwa części wsi - Wyrozęby Podawce. Bracia Wyrozębscy podarowali nowo powstającej parafii, w sumie ok. 60 ha ziemi, a także zezwolili na wyrąb drzewa w swoich lasach i założenie w dobrach kościelnych młyna.

Przed 1445 r. został wybudowany w Wyrozębach pierwszy drew¬niany kościół. Uroczystej konsekracji dokonał ówczesny biskup łucki Andrzej Spławski. Do parafii wyrozębskiej włączono najbliższe wioski tj. Wyrozęby Podawce i Wyrozęby Kunaty (teraz Konaty), Borychów, Baczki, Bochy, Karskie, Kobylany Skorupki, Mołomotki, Repki, Szko¬py, Sawice Ruskie i Skwierczyn Ruski oraz Wierzbice Górne.

Pierwszy drewniany kościół parafialny prawdopodobnie stał we wsi aż do ok. 1700 r. kiedy to wybudowano kolejną drewnianą świąty¬nię. Jej fundatorami byli dziedzice Wyrozębów Podawców - książęta Woronieccy, m.in. Franciszek Korybut Woroniecki ze Zbaraża wraz z małżonką Joanną Wyrozębską z Wyroząb. Nowy kościół stanął na¬przeciwko obecnego murowanego kościoła, a wokół niego znajdował się stary cmentarz. Świątynia ta została ograbiona i poważnie znisz¬czona podczas wojen napoleońskich w 1813 r. przez oddziały wojsk austriackich ale staraniem ks. Wiktora Dworakowskiego kościół w szybkim tempie odrestaurowano.

Dla nowego proboszcza, ks. Juliana Brześciańskiego stary, drewniany kościół nie był odpowiednią wizytówka parafii. Postanowił on wybudować wspaniałą murowaną świątynię, która miała swym wido¬kiem cieszyć oko parafian i stać się ich dumą. Ks. Brześciański skło¬nił dziedzica Repek Tadeusza Doria - Dernałowicza do przekazania znacznej sumy pieniędzy na budowę nowego, murowanego kościoła w Wyrozębach. Kamień węgielny położył uroczyście 8 maja 1858 r. biskup Beniamin Szymański. Projekt kościoła wykonał arch. Henryk Marconi, budową kierował Ludwik Jabłoński budowniczy powiatu siedleckiego, zaś nad całością prac czuwał ks. Brześciański, który w listopadzie 1865 r. poświęcił nowy kościół. Przetrwał on w niena¬ruszonym niemal stanie do dziś. Reprezentuje styl neorenesansowy. Zwrócony prezbiterium na południe. Murowany z cegły, tynkowany, dwuwieżowy . Dwuprzęsłowa nawa na rzucie prostokąta; prezbiterium wyższe zamknięte półkolistą absydą, po jego bokach zakrystia i składzik. Chór muzyczny murowany, wsparty na dwóch kolumnach i dwóch półkolumnach toskańskich. Sklepienie w nawie i prezbiterium żaglaste.

Naj starszymi zabytkami skrzętnie chronionymi przez kolejnych proboszczów parafii, są przechowywane w archiwum parafialnym księgi metrykalne sięgające 1608 roku. W kościele wyrozębskim znaj¬duj ą się również relikwie drzewa Krzyża Świętego. Podczas porządkowania zgromadzonych materiałów w archiwum parafialnym kościoła natrafiono na dokument odnoszący się do tego relikwiarza.

W zespole kościoła znajduje się szpital . Został wybu¬dowany w 1873 r. staraniem rodziny Dernałowiczów, jako Instytut Dobroczynności p.w. św. Tadeusza dla opieki nad starcami, a kiero¬wany był przez Siostry Miłosierdzia- szarytki. Około 1920 roku został przejęty przez państwo. Wzniesiony z cegły, otynkowany. Założony na planie prostokąta, z wystawkami od frontu i tyłu oraz dobudówką w elewacji zachodniej.

We wschodniej części miejscowości położony jest cmentarz parafialny założony na początku XIX w. Kompozycję przestrzenną cmentarza charakteryzuje regularny układ alej. Wiele nagrobków wyróżnia się wielkimi wartościami historycznymi i artystycznymi, m.in. należą do nich pomniki nagrobne: Antoniego Ciołkowskiego, zm. 1845 r.; Julii z Glogerów Markowskiej, zm. ok. 1850 r.; Marianny z Sokińskich Osińskiej, zm. 1855 r.; Ignacego Kobylińskiego, zm. 1870 r.; Hieronima Zabielskiego, zm. 1872 r., Jonity Sułkowskiej, zm. 1874 r., Pauliny Sułkowskiej, zm. 1872 r.; ks. Juliana Brześciańskiego, zm. 1909 r., sygnowany: R. S. Lubowiecki, Warszawa, ul. Dzika 68.

Na szczególną uwagę zasługuje piaskowcowa płyta nagrobna Leona Sulima - Sułkowskiego, powstańca 1863 r. z inskrypcją: PO¬WSTANIEC WETERAN 1863/ CZŁONEK ORGANIZACJI ŁOSICKIEJ/ ZM 23/ VI 1920 R PRZEŻYWSZY LAT 83/ W MŁODOŚCI SWEJ NUCĄC SKRYCIE/ „BOŻE COŚ POLSKĘ",„JESZCZE POL¬SKA NIE/ ZGINĘŁA", MARZYŁ O WYWALCZENIU NIE/ PODLE¬GŁOŚCI OJCZYZNY W ROKU 1863/ Z POŚWIĘCENIEM ŻYCIA, POD KOMENDĄ/ CZAJKI - CZARKOWSKIEGO WALCZYŁ O/ JEJ OSWOBODZENIE, A JUŻ NA SCHYŁKU/ DNI SWOICH, ZANIM ZMĘCZONE JEGO SERCE/ BIĆ PRZESTAŁO, KRÓTKO CIESZYŁ SIĘ JEJ/ CUDOWNYM ZMARTWYCHWSTANIEM..../ CZEŚĆ JEGO ŚWIETLANEJ PAMIĘCI.

W środkowej części wsi na uwagę zasługuje przydrożny krzyż wykonany z granitu. Opracowany został w formie stylizowanego pnia drzewa z imitacją faktury kory oraz odciętych konarów.

W Wyrozębach (Konatach) przy drodze do Repek, została wzniesiona w 1928 r. piaskowcowa kapliczka - pomnik w kształcie obelisku, upamiętniająca odzyskanie niepodległości. Na cokole obelisku umieszczono tablicę z inskrypcją: „PAMIĄTKA WSKRZE¬SZENIA OJCZYZNY 11. XI. 1921 R".

SKWIERCZYN

Na południowo-zachodnim skraju wsi położony jest zespół dworsko-parkowy. Charakter tego miejsca ze względu na wyniosłość terenu a także głęboką dolinkę utworzoną przez niewielki strumień wskazuje na dawne założenie obronne. W skład zespołu wchodzi dwór, obora, stodoła i pozostałości parku. Dwór usytuowany jest w części centralnej, zwrócony frontem na południe, datowany na przełom XIX i XX wieku. Wzniesiony z cegły i otynkowany. Zało¬żony na planie prostokąta z gankiem filarowym na osi od frontu. Korpus główny i ganek nakryte dachami dwuspadowymi. Budynki gospodarcze drewniane, wzniesione w konstrukcji zrębowej, ścia¬ny przedłużane z zastosowaniem konstrukcji sumikowi-łątkowej. W otoczeniu dworu resztki parku o zatartej kompozycji i luźno rosnącymi drzewami: kasztanowcami, brzozami, olszami czarnymi, lipami, jesionami, świerkami i jednym potężnym modrzewiem.

W zachodniej części wsi, po południowej stronie drogi biegnącej z Wyrozębów do Ostrówka usytuowany jest murowany młyn spalinowy. Wzniesiony w 1922 r. na planie prostokąta, naroża od dołu ujęte skarpami. Bryła prostopadłościenna, dwukondygnacyjna nakryta dachem dwuspadowym. Wewnątrz zachowało się wiele urządzeń młyńskich, natomiast na zewnątrz przy elewacji tylnej pozostałości silnika na gaz oraz osprzęt tego silnika.

SMUNIEW

W środkowej części wsi usytuowana jest niewielka kapliczka mieszcząca w swoim wnętrzu kilka osób. Murowana z cegły, otynko¬wana, założona na planie prostokąta. Od frontu drzwi prostokątne, przeszklone, zakończone od góry łukiem odcinkowym. Szczycik opracowany dekoracyjnie o faliście wyprofilowanych krawędziach. W polu szczyciku tablica z inskrypcją fundacyjną naniesioną od we¬wnątrz. W zwieńczeniu prymitywna latarnia zakończona krzyżem.

KOŻUCHÓWEK

Przy nowym kościele parafialnym p.w. S w. Wawrzyńca zachowa¬ła się drewniana dzwonnica, zbudowana w XVIII w. Niegdyś usytu¬owana była przed frontem drewnianego kościoła z 1803 r. i przez nią wchodziło się na cmentarz przykościelny. Obecnie, po wybudowaniu nowego kościoła, przesunięta jest do bocznego odcinka ogrodzenia przykościelnego. Wzniesiona na planie kwadratu z zastosowaniem konstrukcji wieńcowej w dolnej partii i konstrukcji słupowej w gór¬nej. Dekoracyjnym wyróżnikiem dzwonnicy są drzwi wejściowe zdobione rombami w prostokątnych płycinach. Nakryta dachem namiotowym o połaciach z blachy, pierwotnie z gontu.

W niewielkiej odległości od zespołu kościoła w kierunku północno-wschodnim położony jest cmentarz parafialny. Założony zo¬stał w 1 poł. XIX w. W archiwum parafialnym przechowywana jest księga pochówków prowadzona od 1827 r. Na cmentarzu zachowało się wiele cennych nagrobków, m.in.:

-   płyta nagrobna ks. Franciszka Paczóskiego, zm. 1868 r. Płyta z szarego piaskowca z wyrytym na całej powierzchni napisem:  TU SPOCZYWAJĄ ZWŁOKI/ Ś.P/ KSIĘDZA FRANCISZKA PACZÓSKIEGO/ PROBOSZCZA PARAFII/ KOŻUCHÓWEK PRZEZ LAT 38/  KAPŁAŃSTWA 44/ W 67 ROKU ŻYCIA D. 12 LUTEGO 1868 R ZMARŁEGO/WDZIĘCZNY SZWAGIER/ JÓZEF SMONIEWSKI/ TĘ PAMIĄTKĘ POŚWIĘCA  PROSZĄC  PRZECHODNIA O WESTCHNIENIE DO BOGA ZA JEGO DUSZĘ.

-       nagrobek Stanisława i Ewy z Kożuchowskich Struś, zm. 1870 i 1882 r.

-       nagrobek majora Baltazara Strusa, zm. 1876 r., wykonany z żeliwa w postaci ażurowego krzyża wspartego na cokole, na którym in¬skrypcja: MAJOR BALTAZAR/ STRUŚ/ KAWALER ORDERÓW

S. STANISŁAWA  I  S . J OANNY/ UR. D. 6 STYCZNIA 1828 R./ ZM. D. 17 SIERPNIA 1876/ PROSI O ZDROWAŚ  MARJA.

-       nagrobek Stanisława i Emili z Krasnodębskich Pieczyckich, ok. 1896 r., w postaci pionowej stelizczerwonego granitu wsparty na podstawie z szarego granitu. Stela zakończona trójkątnym szczy¬cikiem z akroterionami po bokach.

-       nagrobek małżonków Teofila i Tekli Skorupków, pocz. XX w., z szarego granitu w postaci stylizowanego pnia drzewa, osadzonego na stylizowanym stosie łupanych kamieni.

-       nagrobek żeliwny Leona Kozłowskiego, zm. 1889 r.

-       nagrobek z żelaza Mateusza Włodka, zm. 1864 r.

WŁODKI

W centrum wsi na skrzyżowaniu dróg usytuowany jest okazały krzyż wykonany z granitu. W przyziemiu zaprojektowano kilkustopniowy cokół, na którym wsparto formę steli zwieńczoną gładkim krzyżem łacińskim.

Na wschodnim krańcu miejscowości znajduje się wczesnośre¬dniowieczne (X-XI w.) grodzisko z częściowo zachowanymi wałami. Położone jest na podmokłych łąkach, przy niewielkim strumyku. Grodzisko ma kształt pierścieniowaty zbliżony do owalnego o dłuż¬szej średnicy ok. 200 m. Wysokość wałów sięga 4 m. Wokół wału przebiega fosa, która jeszcze dzisiaj posiada szerokość ok. 7 m i głę¬bokość 1,5 m. W wale od strony pn. widoczne wyraźne zaklęśnięcie, prawdopodobnie pozostałość po przejściu bramnym. Od strony zach. przylegała do grodziska rozległa osada przygrodowa częścio¬wo porośnięta dziś drzewami. Odkryto tu również skarb z monetami Bolesława Krzywoustego, Ryksy, Władysława II.

BACHORZA

Po południowej stronie drogi Sokołów Podlaski - Drohiczyn usytuowany jest zespół dworski. Pierwsza udokumentowana in¬formacja o zespole pochodzi z roku 1839, kiedy to z istniejącego znacznie wcześniej majątku Repki, będącego własnością Tadeusza Doria - Dernałowicza, herbu Lubicz - wydzielono folwark Bachorza. Stał się on własnością córki Tadeusza - Ewy Doria-Dernałowicz. Za¬warła ona związek małżeński z dalekim krewnym Sewerynem Doria Dernałowiczem (s. Stefana) i oboje gospodarowali w Repkach do 1897 r. Wówczas to Ewa Dernałowicz podarowała swej córce Marii, żonie Stefana Ciecierskiego majątek, którego główną część stanowił folwark Bachorza. Folwark Bachorza liczył wówczas prawie 300 mor¬gów gruntów oraz kilkanaście budynków. Maria z Dernałowiczów Ciecierska sprzedała dobra niedługo po ich otrzymaniu, bo w 1909 r. trzem braciom Lipińskim: Stanisławowi, Władysławowi i Piotrowi. Od Lipińskich całość majątku kupił w 1913 r. Stanisław Władysław Aleksandrowicz Boduszyński. W 1923 r. część majątku z zespołem dworskim zakupił Antoni Wysocki. Po śmierci Wysockiego w 1937 r. dobra „Bachorza Dwór" nabył w licytacji w 1938 r. Teofil Zalewski. Po drugiej wojnie światowej majątek został przejęty na rzecz Skarbu Państwa.

Miejsce zjazdu z drogi Sokołów Podlaski - Drohiczyn do ze¬społu dworskiego wskazuje krzyż ustawiony na początku alei lipowo-świerkowej prowadzącej do podjazdu przed dwór. Dwór został wzniesiony około 1850 roku. Założony na planie rozszerzonej litery „H", o rozczłonkowanej bryle składającej się z parterowego korpusu środkowego ze znacznie wysuniętym do przodu portykiem kolumno¬wym oraz dwóch piętrowych części bocznych wysunięty chryzalitowo z obu stron korpusu. W elewacji frontowej portyk czterokolumnowy w porządku toskańskim. Kolumny portyku ustawione na wysokiej podstawie dźwigają klasyczne belkowanie z fryzem gładkim bez dekoracji. Całość zwieńczona trójkątnym frontonem obwiedzionym profilowanym gzymsem.

W architekturze dworu w Bachorzy obserwuje się przede wszystkim prostotę i oszczędność zwłaszcza w operowaniu dekora¬cją, a także daleko posuniętą funkcjonalność - tak charakterystyczne cechy naszego budownictwa dworskiego jako elementy nadrzędne w kształtowaniu rzutu i bryły. Dwór jest obiektem skromnym o for¬mach zredukowanych w stosunku do pełnego programu wystroju klasycystycznego, jednakże ta surowa i powściągliwa w operowaniu dekoracją architektura, jest zgodna z ogólnie przyjętą i stosowaną w prowincjonalnych, wiejskich siedzibach rodów szlacheckich. Spo¬sób rozwiązania bryły a także zastosowany detal architektoniczny wskazuje, że autorem projektu mógł być znany i ceniony architekt Franciszek Jaszczołd (1808-1873), który na Podlasiu projektował m.in.: pałace w Korczewie i Patrykozach oraz przebudowę dworu dla Dernałowiczów w niedalekich Repkach ok. 1850 roku.